Неліктен мұнай компаниялары жалақыны шексіз көтере алмайды

Мұнай сервистік саласындағы қатардағы жұмысшы мұнайдың биржалық бағасының өскенін көргенде, бір маңызды жайтты ескере бермейді. Мұнай бағасының өсуі мұнай өндіруші компаниялардың пайдасы да дәл сондай мөлшерде өседі дегенді білдірмейді. Бүгін бір баррель 80 доллар тұрса, ертең 65 долларға, одан кейін 50 долларға түсуі мүмкін. Ал бірнеше айдан соң қайтадан 80 долларға көтерілуі ықтимал. Сондықтан кем дегенде бір жыл ішіндегі орташа көрсеткішті есепке алу қажет.

Оның үстіне, мұнай бағасы 20%-ға өскенімен, электр энергиясына, жабдыққа, көлікке, жөндеуге, бұрғылауға және мердігерлердің қызметтеріне жұмсалатын шығындар қатар артса, қосымша түсімнің едәуір бөлігі мұнай өндірудің өзіндік құнының өсуіне жұмсалады.

Назарды дәл осы өндірудің өзіндік құнына аудару қажет, өйткені Маңғыстау өңіріндегі кен орындарының едәуір бөлігі игерудің кемелденген кезеңіне жеткен. Оларда мұнай өндіру деңгейін сақтап тұру барған сайын көбірек шығынды талап етеді. Мәселен, 2025 жылы «Өзенмұнайгаз» шамамен 5,08 млн тонна, ал «Маңғыстаумұнайгаз» шамамен 3,08 млн тонна мұнай өндірді. Бұл ретте өндіріс көлемі іс жүзінде өскен жоқ: «ӨМГ»-де ол өткен жылмен салыстырғанда 0,4%-ға, «ММГ»-де 0,1%-ға төмендеді.

«ӨМГ»-нің жағдайы әсіресе айқын мысал бола алады. 2025 жылы электр энергиясының апат салдарынан ажыратылуы шамамен 31,1 мың тонна мұнайдың өндірілмей қалуына әкелді. Ал бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 547 тонна болған. Демек, инфрақұрылымның жай-күйі өндіріс көлеміне, тиісінше, түсімге тікелей әсер етеді.

Тағы бір мысал – «Маңғыстаумұнайгаз». 2024 жылы компания 6,17 млн тонна мұнай өндірді. Оның ішінде Қаламқас кен орнында 3,60 млн тонна, Жетібайда 2,57 млн тонна мұнай өндіріліп, 121 пайдалану ұңғымасы бұрғыланды. Ал өндіріс деңгейін сақтап тұру тұрақты күрделі салымдарды қажет ететіні белгілі.

Осыдан қарапайым жұмысшылар көргісі келмейтін түбегейлі қайшылық туындайды: жалақы, электр энергиясы, жабдықтарды жөндеу және өзге де шығындар өсе бергенімен, нақты өндірілетін мұнай көлемі азаюы мүмкін.

Ендеше, керісінше, «ӨМГ»-дегі жалақы да игерудің кемелденген кезеңіндегі кен орындарында өндіріс көлемінің төмендеуіне пропорционалды түрде азаюы керек пе? Әзірге басшылық мұндай қадамға барған жоқ: жалақыны біртіндеп көтеру компанияның міндеттемесі болып қала береді.

Жалпы, мұнай компаниясы пайда табудан бұрын республикалық және облыстық бюджеттерге салықтар мен міндетті төлемдерді төлеуге, электр энергиясына, жөндеуге, көлікке, материалдарға, мердігерлердің қызметтеріне, жалақы мен әлеуметтік шығыстарға ақы төлеуге, сондай-ақ инвестицияларды және өндіріс деңгейін сақтап тұруды қаржыландыруға тиіс.

2025 жылдың қорытындысы бойынша «ҚазМұнайГаз» тобының өндірістік шығыстары 13,6%-ға өсіп, 1,589 трлн теңгені құрады. «ҚМГ» тобының жалақыға жұмсаған шығыстары 776 млрд теңге, табыс салығынан басқа салықтары 593 млрд теңге, ал күрделі шығындары 682 млрд теңге болды. Маңыздысы, осы шығыстардың жиынтық өсімі өткен жылғы мұнай өндіру көлемінің өсімінен асып түсті.

Бұдан мұнайшылардың жалақысы индекстелмеуі керек деген тұжырым шықпайды. Алайда жалақыны негізді түрде көтеру мен өндіріс көлемінен озып, шығындарды ұдайы арттырудың арасында түбегейлі айырмашылық бар.

Егер жалақы жыл сайын 10%-ға өсіп, ал өндіріс көлемі өзгеріссіз қалса немесе қысқарса, еңбекақы төлеу қоры компания үшін барған сайын ауыр салмаққа айналады. Бұл игерудің кемелденген кезеңіндегі кен орындары үшін әсіресе маңызды: тұрақты шығындар өсіп жатқан кезде мұнай өндіру де күрделене түседі.

Сондықтан жалақыға қосылатын қосымша табыс кәсіпорын жұмысының нәтижелерін: еңбек өнімділігін, апаттар мен жұмыстың тоқтап қалу жағдайларының азаюын, ресурстарды үнемдеуді, сапа мен қауіпсіздікті, өндіріс көлемінің өсуін ескеретін жүйе неғұрлым ұтымды болып көрінеді. Сонда түсінікті қағида жұмыс істейді: кәсіпорын неғұрлым жақсы жұмыс істесе, қызметкер соғұрлым көп табыс табады.

Мұнай саласында жалақыны шексіз өсіру мүмкін емес, өйткені мұнайдан түсетін түсім де шексіз өсе алмайды. Бұл, әсіресе, Маңғыстауда айқын байқалады: мұндағы игерудің кемелденген кезеңіндегі кен орындарында өндіріс деңгейін сақтап тұру барған сайын көбірек шығынды талап етеді.

Маңғыстаудағы мұнайшылардың жалақысы жөніндегі пікірталасты біртіндеп эмоциялық деңгейден экономикалық арнаға бұру қажет. Мұндай тәсіл барлық тараптың мүддесін ескеруге мүмкіндік береді. Жұмысшыға лайықты жалақы керек. Мемлекетке – салық. Өңірге – жұмыс орындары. Кәсіпорынға – экономикалық тұрақтылық.

Алайда тараптардың бірі «көрпені өзіне қарай тарта» бастаса, бүкіл жүйе күйрейді.

Партнерский проект